Leo lên thành giếng, và thế-giới-như-nó-nên-là

Trong lời giới thiệu cho lễ kỷ niệm 25 ngày xuất bản tác phẩm Suối nguồn, nữ tác gia Ayn Rand kể rằng đã từng có lúc bà rất nản lòng, và “phẫn nộ một cách sâu sắc với thực trạng của cái thế-giới-như-nó-đang-là, đến mức cảm thấy không bao giờ có đủ năng lượng để tiến thêm một bước nào về phía cái thế-giới-như-nó-phải-là được nữa”. Và rồi chồng bà, Frank, đã giành nhiều giờ liền để nói chuyện với bà, và giúp bà hiểu được “vì sao người ta không thể bỏ mặc thế giới cho những kẻ mà mình khinh bỉ”, và tiếp tục hành trình viết lách của mình.

Câu chuyện nhỏ bé này đã từng làm tôi cảm thấy chấn động sâu sắc, từ cách đây rất nhiều năm. Nó không chỉ là điển hình của một câu chuyện về siêu-anh-hùng muốn giúp đỡ thế giới, mà còn là câu chuyện về một người bạn tâm giao thực sự thấu hiểu ta sẽ có thể giúp đỡ mình trong những lúc nản chí thế nào. Nhưng thôi, câu chuyện soul mate sẽ được bàn ở một bài viết khác, hôm nay tôi muốn nói về thế-giới-như-nó-nên-là.

Tôi đã từng tin vào điều đó. Rằng thực sự tồn tại một khái niệm gọi là thế-giới-như-nó-nên-là, một thế giới hoàn hảo trong mắt ta, một thế giới vận hành theo chuẩn mực, một thế giới không có sự xuất hiện hay ảnh hưởng của những người mà ta khinh bỉ. Một thế giới như vậy chắc chắn sẽ rất khó để có thể trở thành hiện thực, nhưng không điều gì có thể, và nên, ngăn cản chúng ta nỗ lực tiến tới và thúc đẩy nó trở thành như thế. Bởi nếu không tiến lên, có lẽ chúng ta sẽ vĩnh viễn mắc kẹt với cái thế-giới-như-nó-đang-là, và mải mê đau đầu đối phó với những kẻ mà mình khinh bỉ.

Rồi sau ấy, ở một giai đoạn nào đó của cuộc đời không nhớ, như một phút đại ngộ, tôi chợt nhận ra kỳ thực không hề có khái niệm nào gọi là thế-giới-như-nó-nên-là. Mà đó là một khái niệm đã được rút gọn và cắt bớt đi phần quan trọng nhất, cốt lõi nhất, có ảnh hưởng sâu sắc nhất. Khái niệm đầy đủ cần phải được gọi tên ra, chính là thế-giới-như-nó-nên-là-trong-mắt-ta.

Vì nó thực sự là thiên kiến cá nhân. Là sở thích bẩm sinh. Là ý chí tự thân. Là góc nhìn phiến diện. Suy cho cùng, thế-giới-như-nó-nên-là một khái niệm có 8 tỷ biến thể, và hãy thử tưởng tượng mỗi người trên quả đất này đều nỗ lực thúc đẩy thế giới đi theo hướng mà họ định nghĩa, có lẽ sẽ không ai có thể lường trước được hậu quả diễn ra là gì. Nên ngẫm đi ngẫm lại, thì chúng ta là ai, có quyền gì, mà dám định đoạt cách vận hành của thế giới này? Chúng ta lấy tư cách gì mà dám chỉ mặt vào vũ trụ và ra lệnh “phải là thế này, phải là thế kia”? Chưa bàn đến năng lực, cả tư cách nhắc đến cũng chưa chắc có.

Việc nhận ra sự thật ấy va vào tôi với một cơn choáng váng khủng khiếp. Rằng không chỉ mình đã từng tin vào một khái niệm viễn vông, mà mình còn quá nhỏ bé đến mức không thể nào đặt ra được định nghĩa cho thế giới. Có lẽ, thế giới chưa bao giờ được phân hoá thành hai biến thể như-nó-đang-là và như-nó-nên-là, mà cả hai khái niệm này thực ra chính là một. Thế giới đang như thế nào, thì nó nên như thế ấy. Vì nó là chính nó, như ta là chính ta. Milan Kundera từng nói: “Sự sống như một bản phác thảo, không bao giờ trở thành bức tranh.” Và có lẽ thế giới cũng vậy, luôn dang dở, luôn chỉ là phác thảo trong mắt mỗi người, không có một bức tranh hoàn hảo nào nằm chờ ở cuối con đường.

Hiểu ra điều này giúp tôi có thể nhẹ lòng hơn trước những bất công và bi kịch sâu sắc, cũng như cảm thấy thoải mái hơn khi đối diện với những người mà ta khinh bỉ. Đương nhiên, tôi không cho rằng ta không nên hành động gì. Ai tin vào cái gì, hãy cứ làm cái đó. Bạn muốn nỗ lực thúc đẩy thế giới tốt hơn. Hãy cứ làm. Bạn muốn thay đổi xã hội. Hãy hành động. Chỉ cần hiểu và ghi nhớ một điều duy nhất rằng, thứ bạn theo đuổi chính là thiên-kiến-cá-nhân. Sâu tận trong tiềm thức của bạn, mọi thứ bạn làm là vì chính mình, không phải vì thế giới. Dù có khoác lên mình bao nhiêu thứ ngôn ngữ hô hào, bao nhiêu vỏ bọc nhân văn, thì sau tất cả, nó luôn quay trở về để phục vụ một thứ duy nhất lớn hơn cả thế giới: cái tôi của bạn. Vì cái tôi của bạn đang muốn lèo lái thế giới.

Càng đi nhiều, càng quan sát, càng chứng kiến mọi thứ, cảng tiếp xúc với nhiều loại người, càng yêu thương, càng khinh bỉ, càng sung sướng, càng khổ đau, tôi càng nhận ra tầm nhìn của bản thân luôn hạn hẹp đến mức nào. Và tôi ngày càng tin rằng ta vĩnh viễn sẽ luôn là một chú ếch ngốc nghếch, chỉ có thể nhìn thấy bầu trời ở góc độ của chính mình. Có lẽ, việc bị giới hạn bởi miệng giếng chưa bao giờ là một vấn đề lớn. Một ngày nào đó, những chú ếch có thể leo lên thành giếng, ngắm nhìn bầu trời, thậm chí có thể đi muôn nơi, nhưng vĩnh viễn nó chỉ có thể nhìn được thế giới ở một góc độ một lần duy nhất. Chẳng ai có thể phân thân ra 8 tỷ góc nhìn, cũng chẳng ai có thể đại diện cho ai, suy nghĩ dùm ai, định nghĩa bầu trời giúp ai. Nên càng rời xa cái giếng của chính mình, ếch mới càng trở nên ngốc nghếch, chứ không phải ngược lại.

Có một điều thú vị là ngày nay, chúng ta đều thấy mọi người cố gắng hô hào về cái gọi là mở rộng thế giới quan, mở mang tầm mắt. Điều này quả thực rất tốt. Và chúng ta bắt đầu việc đó bằng cách tiếp cận với kiến thức và nội dung về giới theo cách của riêng ta. Chúng ta đọc sách, chúng ta gặp gỡ người này người kia, chúng ta chơi mạng xã hội, chúng lướt nội dung ngắn, chúng ta đọc tin tức. Nhưng có một sự thật trớ trêu là sau tất cả, những gì mà chúng ta chọn cách tiếp cận đều là lựa chọn mang tính cá nhân, và đôi khi nó lại càng “xiết chặt” hơn những gì mà chúng ta tin, làm hạn hẹp đi và củng cố sự vững chãi của thế giới quan của mình, chứ không phải là mở rộng nó.

Bởi chúng ta chỉ đọc những quyển sách mà mình thấy hay, chọn những bộ phim chất lượng, follow những người viết lách hợp ý ta, đọc những thứ khiến mình thoải mái. Điều này lại càng được góp sức bởi thuật toán đặc biệt của các nền tảng media và mạng xã hội ngày nay: chỉ feed cho người dùng những gì họ thực sự (hoặc có khả năng) muốn và thích xem. Đôi khi chúng ta dành cả ngày để đọc báo, xem tin tức, lướt mạng xã hội, rồi tự tin rằng mình đã khám phá đủ thế-giới-như-nó-đang-là, nhưng kỳ thực nó vốn chỉ là thế giới trong cặp mắt hạn hẹp của chính mình. Ngay cả những thứ mà hàng ngày chúng ta gọi là viral, trending, hay xu hướng của xã hội và thời cuộc, nó cũng chỉ là những thứ mà thiên kiến cá nhân chúng ta nhìn thấy, và được âm thầm giúp sức bởi thuật toán của thời đại, chứ chẳng hề đại diện cho bất cứ thứ gì.

Bởi chúng ta không thể chịu đựng được những thứ mình ghét.

Kafka đã từng nói: “Tôi nghĩ rằng những quyển sách mà chúng ta nên đọc, là những quyển sách như một nhát dao đâm, hoặc làm chúng ta tổn thương. Nếu quyển sách đó không thức tỉnh chúng ta như một cú táng vào đầu, thì đọc để làm gì?” và “Chúng ta cần những quyển sách tác động đến mình như một thảm hoạ, khiến chúng ta đau buồn sâu sắc, như cái chết của một người mà ta yêu thương hơn bản thân mình, như bị đày vào rừng thẳm, như một cuộc tự v.ẫ.n. Một quyển sách phải như một chiếc rìu đập tan vào đại dương đóng băng ở bên trong chúng ta”.

Nghe hay đó! Nhưng làm gì có ai làm được chuyện đó: tận hưởng những thứ làm mình tổn thương, trừ mấy đứa có máu BDSM. Nên đa số mọi người vẫn vận hành thế giới của riêng ta theo cách mình muốn: lèo lái nó vào những con đường bằng phẳng (theo cách hiểu của mình), và đau buồn khóc lóc khi nó không đi theo những hướng đi mình muốn. Vonnegut từng mỉa mai rằng: “Ta liên tục giả vờ rằng có một mục đích nào đó. Nhưng ngoài việc tồn tại và quan sát, thì thật ra chả có gì hơn.” Và câu nói ấy nghe tưởng nhẹ tênh, nhưng nếu nghĩ kỹ, nó làm ta câm nín: tất cả những viễn cảnh, những lý tưởng về thế-giới-nên-là mà ta cố gắng thổi phồng, rút lại chỉ còn đúng hai động từ trần trụi: tồn tại, và quan sát.

Sau từng ấy thời gian, sau rất nhiều lần thay đổi tư duy, tôi cảm thấy mình đã bớt ghét nhân loại hơn mình nghĩ. Có lẽ vì tôi không còn là đứa trẻ bị chấn động bởi câu chuyện ngôn tình đậm màu sắc triết của Ayn Rand nữa, mà đã trở thành một người “nản lòng” (như cách nói của Ayn Rand) trong việc thúc đẩy thế giới về phía như-nó-nên-là. Nhưng mà, kệ đi, ai hơi đâu mà lo cho thế giới, chính mình đây tôi còn không hiểu bản thân có phải là một chính-mình-nên-là hay chưa, chứ nói gì đến bàn chuyện thế giới. Nhà văn yêu thích của tôi, cụ Roth từng bảo rằng người ta không bao giờ thật sự biết mình là ai, chỉ biết vai diễn mình đang thủ vai trong khoảnh khắc đó.

Năm 2025 đánh dấu lần đầu tiên tôi dấn thân vào một hành trình khá thú vị. Một hành trình mà nó mang lại nhiều mới mẻ, lẫn thách thức, lẫn sự mông lung và khó đoán định ở nhiều khía cạnh. Tôi đã từng rất lung lay trước những lựa chọn của mình, và tôi đã làm một việc mà trước đây tôi chưa bao giờ mảy may nghĩ tới (chứ chưa nói đến việc thực sự làm): đặt quyền quyết định ấy vào tay những người mà mình yêu quý. Có lẽ bởi nó là một vấn đề thực sự có liên quan đến quá nhiều người, hoặc chỉ bởi đơn giản là tôi sợ phải chịu trách nhiệm, hay ở một khía cạnh khác, có thể hiểu rằng tôi đã học được cách trân trọng những mối quan hệ xung quanh mình hơn. Đấy, ai rồi cũng phải khác, từ một đứa trẻ ngông cuồng luôn thích hành động theo ý mình, luôn muốn kiểm soát mọi thứ xung quanh, tôi dần học được cách thả lòng ra, chill hơn. Bởi đôi khi buông tay cho số phận đẩy mình trôi nổi một chút cũng tốt, chứ gồng quá nhiều khi cũng mệt lắm. Sống có một kiếp thôi mà, phải có lúc căng lúc chill chứ, căng hoài ai chịu cho nổi.

Ê viết lan man đến đây cũng chả biết là mình muốn nói cái méo gì nữa, và kết bài làm sao cho hay. Nhưng thôi kệ nó đi đâu phải đoạn văn nào cũng cần phải có một cái kết thật sâu sắc đâu. Chỉ đơn giản muốn kể rằng tôi đã từ lâu học được cách chấp nhận thế-giới-như-nó đang-là, và đôi lúc, cách tốt nhất để tận hưởng thế giới là quay trở lại ngồi trong miệng giếng.

Ảnh: Hơn 8 năm mới quay lại Chatuchak, không mua được gì ngoài một quyển sách cũ. Ôi mình nhớ cái hồi tâm hồn trẻ con của mình nhìn gì cũng muốn gom về nhà!